Jazz

 Σχετικά με το κεφάλαιο Jazz της Γ' γυμνασίου παραθέτω το ενημερωμένο pdf με αναφορές σε υποείδη-εποχές και μουσικά παραδείγματα: https://files.e-me.edu.gr/s/8Ep8j45Fp9PBbY9

 

Επειδή το e-me έχει αποκλείσει την απευθείας πρόσβαση στο Youtube μπορείτε να κατεβάσετε το αρχείο pdf στον υπολογιστή σας από το κουμπί πάνω δεξιά στην σελίδα της e-me που λέει "Λήψη".

Μουσικά όργανα της αρχαίας Ελλάδας

 https://content.e-me.edu.gr/wp-admin/admin-ajax.php?action=h5p_embed&id=1373752

Playlist: Ψυχεδελική μουσική

Το playlist που αναφερθήκαμε στην ψυχεδελική μουσική:

και ορισμένες σχετικές ταινίες:

 The Beatles: Yellow Submarine (1968)

200 Motels (1971)

David Bowie: Ziggy Stardust and the Spiders from Mars (1979)

Pink Floyd: The Wall (1982)

The Doors (1991)

Playlist: Rock 'n' Roll

Το playlist του μαθήματος της Γ' γυμνασίου για το rock 'n' roll:

 και ορισμένες ταινίες:

Jailhouse Rock (1957)

La Bamba (1987) 

Great balls of fire (1989)

Φωνή και ασκήσεις

 Η ανθρώπινη φωνή είναι το τελειότερο μουσικό όργανο. Κάποιοι διαθέτουν από τη φύση τους μία καλύτερη ποιότητα φωνής που τους επιτρέπει να τραγουδούν με ευκολία.

Ωστόσο η εξάσκηση θα βελτιώσει τη φωνή μας - είτε διαθέτουμε μία καλή φωνή είτε μία λιγότερο καλή φωνή. 

Υπάρχουν αρκετά παραδείγματα ανθρώπων με καλή φωνή που δεν μπόρεσαν ποτέ να ξεχωρίσουν και ανθρώπων με μέτρια φωνή που ξεχώρισαν με συστηματική εξάσκηση. Διότι η εξάσκηση θα αυξήσει το εύρος της έκτασής μας, θα μας διδάξει τρόπους να τραγουδήσουμε ξεκούραστα, τρόπους να βελτιώσουμε την ποιότητα της φωνής μας, τρόπους να "δέσουμε" τις διαφορετικές περιοχές και να αποκτήσουμε δύναμη, όγκο, αντοχή, ισορροπία και πολλά ακόμη.

Πριν αρχίσουμε τις φωνητικές ασκήσεις πρέπει να γνωρίζουμε ότι υπάρχουν (σε γενικές γραμμές) 4 τύποι φωνών: 

2 ανδρικές: Μπάσοι - Τενόροι και

2 γυναικείες: Άλτο και Σοπράνο.

Από την κατασκευή τους αυτές οι 4 τύποι φωνών καλύπτουν διαφορετική μουσική έκταση όπως φαίνεται στην είκόνα:

Αν δοκιμάσουμε σε μία εφαρμογή για πιάνο να τραγουδήσουμε τις συγκεκριμένες νότες μπορούμε να αντιληφθούμε σε ποια φωνή ανήκουμε (χαμηλές ή ψηλές ανδρικές ή γυναικείες) φωνές.

Η έκταση αυτή για κάθε φωνή είναι η μέγιστη. Δεν μπορεί να τραγουδήσει κανείς άνετα σε όλη την έκταση της κάθε φωνής, αλλά μάλλον στις κεντρικές νότες της φωνής που ανήκει. 

Έτσι π.χ. κάποιος που αδυνατεί να τραγουδήσει το Λα2 ή το Σολ2 πιθανόν να είναι τενόρος ή κάποιος που δυσκολεύεται πολύ στο Ντο4 ή Ρε4 πιθανόν είναι μπάσος (όσον αφορά τις ανδρικές φωνές).

Αφού καταλήξουμε στην έκταση της φωνής μας μπορούμε στη συνέχεια να αναζητήσουμε φωνητικές ασκήσεις (vocal warmups) και να εξασκούμαστε σε εκείνες που μας ταιριάζουν.

Προσωπικά θα πρότεινα το κανάλι του Jeff Rolka ή το κανάλι της KT Vocal Studio αλλά μπορεί ο καθένας να βρει ό,τι του ταιριάζει καλύτερα.

Σε κάθε περίπτωση θα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί να τραγουδάμε ξεκούραστα, χωρίς πίεση στη φωνή και με καλή στάση σώματος. Αν κάποιες νότες δεν βγαίνουν θα βρούμε τον τρόπο με τον καιρό. Με συνεχή εξάσκηση 30-40 λεπτά την ημέρα / 5 ημέρες την εβδομάδα και λίγη πρακτική σε τραγούδια νομίζω πως μπορεί να δει κανείς μεγάλη βελτίωση σε ένα εύλογο χρονικό διάστημα.

Playlist: Jazz

Ένα playlist σχετικό με το μάθημα της Γ' γυμνασίου για την Jazz

Βιβλίο 

και μερικές σχετικές ταινίες: 

The cotton club (1984) 

Round Midnight (1986) 

Bird (1988) 

Playlist: Blues

Ένα σύντομο playlist σχετικό με το μάθημα της Γ' γυμνασίου για τα blues:

Βιβλίο 

 

και ορισμένες σχετικές ταινίες:

The blues brothers (1980) 

Crossroads (1986) 

Ray (2004) 

Cadillac Records (2008)

Τραγούδι: Της δικαιοσύνης ήλιες νοητέ

Στη συνέχεια περνάμε στο τραγούδι «Της δικαιοσύνης ήλιε νοητέ» σε μουσική Μίκη Θεοδωράκη και ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη.

Το τραγούδι αποτελεί ένα εύκολο επαναληπτικό τραγούδι πάνω στις γνωστές μας νότες. Η κλίμακα του τραγουδιού είναι η Ρε ελάσσονα (σχετική της Φα μείζονος). Αυτό το συμπεραίνουμε από τον οπλισμό Σιb και από το γεγονός ότι το τραγούδι ξεκινά και τελειώνει στη νότα ρε.

Η κλίμακα Ρε ελάσσονα φυσική (χωρίς προσαγωγέα ντο#) συνήθως παραπέμπει σε τροπική μουσική σε αιολικό τρόπο ή σε πλάγιο του α΄ ήχου αν αναφερόμαστε στη βυζαντινή μουσική.

Το σολφέζ:

 Και το τραγούδι:

 

Τραγούδι: Ωδή στον Γεώργιο Καραϊσκάκη

Στο τέταρτο μάθημα έχουμε το τραγούδι «Ωδή στον Γεώργιο Καραϊσκάκη» του Διονύση Σαββόπουλου.

Η κλίμακά μας όπως φαίνεται από τον οπλισμό Σι ύφεση είναι η Φα μείζονα.

Ωστόσο το τραγούδι ξεκινάει και τελειώνει στη νότα Ντο. Αυτό είναι σύνηθες – να χρησιμοποιείται η πέμπτη νότα της κλίμακας (Ντο) – όταν ξεκινάμε σε ασθενές μέρος του μέτρου.

Μάλιστα σε πολλά σημεία του τραγουδιού η μελωδία ξεκινά και επιμένει σε ασθενή μέρη του μέτρου. Όταν έχουμε νότες σε συνεχόμενα ασθενή μέρη του μέτρου αυτό λέγεται αντιχρονισμός.

Ακόμη νέο στοιχείο είναι το σύμβολο του segno (σένιο) που συναντάμε στην αρχή και στο τέλος της παρτιτούρας. Το δεύτερο segno μας παραπέμπει στο πρώτο, δηλαδή μας λέει να κάνουμε επανάληψη από το πρώτο segno.

Σολφέζ:

Και το τραγούδι:

Τραγούδι: Αχ χελιδόνι μου

 Στο τραγούδι «Αχ! χελιδόνι μου» εξετάζουμε την κλίμακα Λα ελάσσονα αρμονική. Διαπιστώνουμε την κλίμακα από το ότι δεν έχει οπλισμό και ότι τελειώνει στη νότα Λα. Επίσης το Σολ δίεση στο μέτρο 6 μας δείχνει πως βρισκόμαστε στην αρμονική Λα ελάσσονα.

Ο ρυθμός είναι αρκετά απλός σε μέτρο 2/4 με παύσεις ογδόου, όγδοα, τέταρτα και μισά.

Επίσης από το μέτρο 7 ξεκινά μία αρμονική αλυσίδα, δηλαδή μία συνεχής μίμηση του ίδιου μελωδικού μοτίβου σε διαφορετικές νότες κάθε φορά, που σημειώνεται με τις κόκκινες αγκύλες πάνω από την μελωδία. 

Το Σι ύφεση στο μέτρο 9 μας δείχνει ένα σύντομο πέρασμα από την κλίμακα Ρε ελάσσονα (σχετική της Φα μείζονος με οπλισμό Σιb).

 

Θεωρία του Ήχου - Β. Ήχος και ηχοαπορροφητικά υλικά

Πριν ξεκινήσουμε με την ακουστική σχεδίαση κλειστών χώρων είναι πολύ σημαντικό να διαθέτουμε μία καλή γνώση της θεωρίας του ήχου. Διαβάστε σχετικά εδώ.

Οι κύριες ιδιότητες του ήχου που θα μας απασχολήσουν είναι η ανάκλαση, η απορρόφηση και η διάδοση.

Όπως βλέπουμε και στο σχήμα όταν μία ηχητική δέσμη προσπίπτει επάνω σε μία επιφάνεια ένα μέρος του ήχου θα ανακλαστεί, ένα μέρος θα απορροφηθεί (και θα μετατραπεί σε θερμότητα) και ένα μέρος του ήχου θα διαδοθεί στην άλλη πλευρά της επιφάνειας.

Η απορροφητικότητα ενός υλικού δίνεται μέσω του συντελεστή απορροφητικότητας «α», που παίρνει τιμές από 0 (100% ανάκλαση) έως 1 (100% απορρόφηση). Το κάθε υλικό έχει διαφορετικό συντελεστή απορρόφησης για διαφορετικές συχνότητες. Σχετικά παραδείγματα μπορούμε να δούμε στον παρακάτω πίνακα:

 

Μείζονες κλίμακες

Σε αυτό το μάθημα εξετάζουμε συνοπτικά όλες τις μείζονες κλίμακες.

 

Ο κύκλος από 5^ες μας δείχνει τις 15 μείζονες κλίμακες με τον οπλισμό τους. 

 

Τα ζεύγη των κλιμάκων που καταλαμβάνουν την ίδια θέση στον κύκλο ονομάζονται εναρμόνιες κλίμακες γιατί έχουν διαφορετικό όνομα, αλλά το ίδιο άκουσμα.

Επίσης για κάθε μείζονα κλίμακα αν κατέβουμε διάστημα 3^ης μικρής βρίσκουμε την σχετική της ελάσσονα με την οποία μοιράζεται τον ίδιο οπλισμό.

Κάθε ελάσσονα κλίμακα έχει τρεις τύπους:

α) την φυσική,

β) την αρμονική και

γ) την μελωδική.

Η φυσική ελάσσονα κλίμακα έχει ακριβώς τις ίδιες νότες με την σχετική της μείζονα.

Η αρμονική ελάσσονα είναι ίδια με την φυσική, αλλά έχει την 7^η βαθμίδα (7^η νότα) ανεβασμένη κατά ένα ημιτόνιο.

Η μελωδική ελάσσονα στην ανιούσα μορφή της έχει την 6^η και 7^η βαθμίδα ανεβασμένες κατά ένα ημιτόνιο, ενώ στην κατιούσα μορφή της είναι ίδια με την φυσική.

Η κλίμακα Ντο μείζονα

Η κλίμακα Ντο μείζονα εκτείνεται σε απόσταση οκτάβας από το Ντο έως το Ντο΄:

Παρατηρούμε ότι ακολουθεί το σχέδιο «Τ-Τ-Ημ-Τ-Τ-Τ-Ημ» και γι’ αυτό λέγεται μείζονα (όπου Τ=Τόνος και Ημ=Ημιτόνιο).

 

 Στο παρακάτω βίντεο παρουσιάζεται αναλυτικά η κλίμακα Ντο μείζονα που αποτελεί το πρότυπο για όλες τις κλίμακες. Επίσης γίνεται μια διάκριση των τόνων και των ημιτονίων και των τετραχόρδων που δομούν τη συγκεκριμένη κλίμακα.

Τραγούδι: Το σύννεφο έφερε βροχή

Το πρώτο μάθημα για την β΄ τάξη είναι επαναληπτικό πάνω σε όσα διδαχθήκαμε στην α΄ τάξη.

Το μέτρο του τραγουδιού είναι σε 4/4 και ξεκινά με ελλιπές μέτρο. Δηλαδή, το 1^ο μέτρο έχει μόνο ένα χρόνο (2 όγδοα) και τους τρεις υπολειπόμενους χρόνους τους βρίσκουμε στο τελευταίο μέτρο.

Νέο στοιχείο είναι τα σημεία επανάληψης με τους αριθμούς 1 και 2. Αυτό μας δείχνει ότι την πρώτη φορά θα τραγουδήσουμε στο 1, ενώ στην επανάληψη προσπερνάμε το 1 και περνάμε απευθείας στο 2.

Επίσης στο τέλος η συντομογραφία D.C. al Fine εννοεί Da Capo al Fine που σημαίνει Από την αρχή ξανά έως το τέλος.

Σολφέζ:

Και το τραγούδι:

Τραγούδι: Mary had a little lamb (Ρε)

Το 7^ο μάθημα αφορά την εκμάθηση των παρεστιγμένων (τέταρτο και μισό), την παύση τετάρτου και τη νότα Ρε. Θα εξετάσουμε το παιδικό τραγούδι “Mary had a little lamb”.

Το τραγούδι είναι σε μέτρο 4/4 και είναι στη μορφή ερώτησης – απάντησης. Η πρώτη μουσική φράση κάνει μία ερώτηση η οποία απαντάται στα επόμενα τέσσερα μέτρα.

Ξεκινά με τέταρτο παρεστιγμένο και όγδοο [Παρεστιγμένες λέγονται οι αξίες που φέρουν μία τελεία δεξιά τους. Η τελεία προσθέτει στη νότα το μισό της αξίας της]. Αυτές τις δύο αξίες θα πρέπει να τις αντιληφθούμε ως ένα όπου το τέταρτο θα διαρκεί 1,5 χρόνο και το όγδοο θα συμπληρώνει το 2^ο μισό του 2^ου χρόνου. Είναι όπως φαίνεται στο παρακάτω σχήμα:

Η νότα Ρε γράφεται ακριβώς κάτω από την πρώτη γραμμή του πενταγράμμου και είναι η δεύτερη νότα που συναντάμε στο τραγούδι.

Στο τέλος του δευτέρου μέτρου συναντάμε την παύση τετάρτου ενώ η τελευταία αξία είναι ένα μισό παρεστιγμένο.

Εάν τοποθετήσουμε στη σειρά όλες τις νότες που έχουμε μάθει μέχρι στιγμής δημιουργείται η λεγόμενη μείζονα πεντατονική κλίμακα του Ντο. Οι πεντατονικές κλίμακες χρησιμοποιήθηκαν από την αρχαιότητα από τους περισσότερους λαούς της Γης και χρησιμοποιούνται ακόμη έως σήμερα. Η μείζονα πεντατονική κλίμακα έχει τη διαστηματική δομή 2^ας μεγάλο-2^ας μεγάλο-3^ης μικρό-2^ας μεγάλο-3^ης μικρό. Εάν παίξουμε τα μαύρα πλήκτρα σε ένα πιάνο ακούγεται επίσης μία πεντατονική κλίμακα. Το άκουσμα μας θυμίζει συνήθως ασιατική μουσική.

Δοκιμάστε κι εσείς στην ιστοσελίδα http://virtualpiano.net/. Η νότα Ρε είναι στο γράμμα “y”.

Τραγούδι: Σαλιγκάρι (Ντο)

Στο 6^ο μάθημα θα μάθουμε το μισό, τις παύσεις του τετάρτου και του ογδόου, τη νότα Ντο, την κορώνα και τη σύζευξη διαρκείας.

Το τραγούδι είναι σε μέτρο 2/4. Ξεκινά με ένα απλό θέμα (α) στις νότες Σολ και Μι με τέταρτα και όγδοα το οποίο επαναλαμβάνεται άλλη μία φορά και καταλήγει με μία κορώνα στο μέτρο 8. Η κορώνα προσθέτει 1,5 χρόνο στη διάρκεια της νότας.

Έπειτα από μία παύση τετάρτου και ογδόου στο μέτρο 9 ακολουθεί ένα μεταβατικό θέμα (β) που ξεκινά από τη νότα Ντο. Το Ντο γράφεται στην πρώτη βοηθητική γραμμή κάτω από το πεντάγραμμο [Οι βοηθητικές γραμμές είναι μικρές γραμμές πάνω ή κάτω από το πεντάγραμμο που χρησιμοποιούνται για να γράψουμε νότες ψηλότερες ή χαμηλότερες από την έκταση του πενταγράμμου].

Στη συνέχεια περνάμε σε ένα τρίτο θέμα (γ) που επαναλαμβάνεται επίσης δύο φορές για να καταλήξουμε στην ουρά (coda) και το κομμάτι τελειώνει με δύο μισά ενωμένα με σύζευξη διαρκείας. Το μισό είναι οι νότες στα μέτρα 24 και 25 και κρατάει 2 χρόνους. Το λέμε «τα-α». Η σύζευξη διαρκείας είναι μία καμπύλη γραμμή που ενώνει τις διάρκειες από δύο ή περισσότερες ίδιες νότες. Συνεπώς στα μέτρα 24 και 25 θα έχουμε ουσιαστικά μία νότα που κρατά 4 χρόνους, δηλαδή «τα-α-α-α».

Δοκιμάστε κι εσείς στην ιστοσελίδα http://virtualpiano.net/. Η νότα Ντο είναι στο γράμμα “t”.

Τραγούδι: Κούκο έλα εδώ (Λα)

Αφού μάθαμε τις νότες Σολ και Μι προχωράμε στη νότα Λα με το τραγούδι «Κούκο έλα εδώ»

Το τραγούδι είναι σε μέτρο 4/4.

Η δομή είναι ελαφρώς πιο σύνθετη από το προηγούμενο μάθημα. Συναντάμε δύο διαφορετικές μουσικές φράσεις: το α: «Σολ Μι Σολ Σολ Μι» και το β: «Σολ Σολ Λα Λα Σολ Μι» όπου το β περικλείεται μέσα στο α. Ξεκινάμε δηλαδή και τελειώνουμε με το α. Αυτό μας δείχνει γενικότερα μία δομή του τύπου ΑΒΒΑ που ονομάζεται τριμερής μορφή. Είναι μία παραλλαγή της βασικής τριμερούς μορφής του ABA.

Η απόσταση από το Σολ στο Λα λέγεται διάστημα 2^ας μεγάλο, ενώ η απόσταση από το Μι στο Λα είναι διάστημα 4^ης καθαρό.

Στην ιστοσελίδα http://virtualpiano.net/ μπορείτε κι εσείς να δοκιμάσετε να παίξετε το συγκεκριμένο τραγούδι. Για να χρησιμοποιήσετε το πληκτρολόγιο του Η/Υ σας αντί του ποντικιού πατήστε στο “Menu” και επιλέξτε “Key Assist On” ώστε να εμφανιστούν στην οθόνη τα γράμματα που αντιστοιχούν στις νότες. Στο Μι αντιστοιχεί το “u”, στο Σολ το “o” και στο Λα το “p”.

Τραγούδι: Αλαλί (Σολ - Μι)

Ξεκινώντας να μάθουμε τις νότες  θα χρησιμοποιήσουμε το τραγούδι «Αλαλί» που κινείται σε δύο νότες, τη Σολ και τη Μι.

Το τραγούδι έχει έναν αρκετά απλό ρυθμό σε 2/4 με τέταρτα και όγδοα. Ο ρυθμός είναι: τιτι τα | τιτι τα | τιτι τιτι | τιτι τα.

Οι νότες: Σολ Σολ Μι | Σολ Σολ Μι | Σολ Σολ Μι Μι | Σολ Σολ Μι.

Η δομή είναι επίσης αρκετά απλή. Το μοτίβο [μοτίβο = μικρό τμήμα που επαναλαμβάνεται] «Σολ Σολ Μι» επαναλαμβάνεται 4 φορές και την 3^η φορά είναι ελαφρώς παραλλαγμένο σε «Σολ Σολ Μι Μι». 

Η απόσταση από το Σολ στο Μι λέγεται διάστημα 3^ης μικρό.

Στην ιστοσελίδα http://virtualpiano.net/ μπορείτε κι εσείς να δοκιμάσετε να παίξετε το συγκεκριμένο τραγούδι. Για να χρησιμοποιήσετε το πληκτρολόγιο του Η/Υ σας αντί του ποντικιού πατήστε στο “Menu” και επιλέξτε “Key Assist On” ώστε να εμφανιστούν στην οθόνη τα γράμματα που αντιστοιχούν στις νότες. Στο Σολ αντιστοιχεί το “o” και στο Μι το “u”.

Διαστήματα I

 

 

Η απόσταση ανάμεσα σε δύο νότες ονομάζεται διάστημα.

 

Τα διαστήματα έχουν δύο χαρακτηριστικά: 

α) τον ποσοτικό προσδιορισμό (1ης, 2ας, 3ης, 4ης κλπ.) και 

β) τον ποιοτικό προσδιορισμό (καθαρό, μικρό, μεγάλο, αυξημένο, ελαττωμένο κλπ.)

 

Τα διαστήματα 1ης έως 8ης ονομάζονται απλά και τα μεγαλύτερα από 8ης σύνθετα. 

Επίσης μπορούμε να διακρίνουμε ανιόντα και κατιόντα διαστήματα.  

 

Τα διαστήματα κατατάσσονται σύμφωνα με τον παρακάτω πίνακα σε:

 

 Έτσι τα διαστήματα 1^ης στην κλίμακά Ντο μείζονα είναι τα εξής και είναι όλα Καθαρά:

 Τα 2^ας χωρίζονται σε μικρά και Μεγάλα:

 Τα 3^ης επίσης χωρίζονται σε μικρά και Μεγάλα:

 Τα 4^ης είναι όλα Καθαρά εκτός από το Φα-Σι που είναι αυξημένο (διότι είναι 3Τ και συνεπώς μεγαλύτερο από Κ):

 Τα 5^ης είναι όλα Καθαρά:

 Τα 6^ης χωρίζονται σε μικρά και Μεγάλα:

 Τα 7^ης επίσης χωρίζονται σε μικρά και Μεγάλα:

 Και το Ντο-Ντο΄ είναι το διάστημα 8^ης Καθαρό (δηλαδή η οκτάβα):

Πολλές φορές για να βρούμε ένα μεγάλο διάστημα χρειάζεται να καταφύγουμε στην αναστροφή του. Στην αναστροφή ενός διαστήματος οι δύο νότες που το σχηματίζουν τοποθετούνται έτσι ώστε το διάστημα να αντιστραφεί. Ο κανόνας για τις αναστροφές διαστημάτων φαίνεται στον παρακάτω πίνακα:

Αξίες II, Πεντάγραμμο, Κλειδί του Σολ

Στο προηγούμενο άρθρο είδαμε ότι μπορούμε να ομαδοποιήσουμε τις ρυθμικές φράσεις όπως αυτές επαναλαμβάνονται σε ένα απλό ρυθμικό σχήμα.

Κανονικά στη μουσική υπάρχει σε ένα άλλο επίπεδο μία ακόμη ομαδοποίηση, αυτή των χρόνων, με τη χρήση των μουσικών μέτρων. [Μία πρωταρχική έννοια των μουσικών μέτρων πρωτοεμφανίστηκε  τον 12^ο αιώνα στη μουσική σχολή της Notre Dame με την εισαγωγή των ρυθμικών τρόπων.] Τα μέτρα χωρίζονται στο πεντάγραμμο με κάθετες γραμμές που ονομάζονται διαστολές, ενώ στο τέλος κάθε μουσικού έργου γράφεται διπλή διαστολή.

Μάλιστα το κάθε μέτρο χωράει συγκεκριμένο αριθμό χρόνων που ορίζεται από ένα κλάσμα που γράφεται στην αρχή κάθε μουσικού έργου. Ο αριθμητής μας δείχνει πόσους χρόνους θα έχουμε σε κάθε μέτρο και ο παρανομαστής μας δείχνει ποια αξία θα ισούται με ένα χρόνο (π.χ. 2/4 = 2 τα, 3/8 = 3 τι κοκ.).

Για να γράψουμε όμως μία μελωδία χρειαζόμαστε το πεντάγραμμο. Το πεντάγραμμο είναι ένα σύστημα που αποτελείται από πέντε γραμμές τις οποίες μετράμε από κάτω προς τα πάνω. Αυτές οι γραμμές δημιουργούν μεταξύ τους τέσσερα διαστήματα (κενά) τα οποία επίσης μετράμε από κάτω προς τα πάνω.

Επάνω στις γραμμές ή ανάμεσά τους (στα διαστήματα) γράφουμε τις νότες. Για να ξεκλειδώσουμε τα ονόματα από τις νότες χρησιμοποιούμε το κλειδί. Το κλειδί του Σολ της 2^ης γραμμής ορίζει ότι η νότα που θα γράφεται στη 2^η γραμμή θα ονομάζεται Σολ.

Στο παρακάτω παράδειγμα συνοψίζουμε όλα τα παραπάνω σε ένα ρυθμό σε 2/4 στη νότα Σολ:

Και πάλι βέβαια μπορούμε να δημιουργήσουμε επαναλαμβανόμενα ρυθμικά σχήματα που ξεπερνούν το όριο του μέτρου. Σε 2/4:

Σε 3/4:

Και σε 4/4: